Z czego robi się mydło?

Choć mydło w kostce to jeden z najbardziej podstawowych kosmetyków, jego skład i sposób powstawania wcale nie są oczywiste. Dla jednych to po prostu coś, czym myje się ręce lub ciało. Dla innych - świadomy wybór w pielęgnacji skóry, szczególnie wtedy, gdy skóra bywa wymagająca albo wrażliwa.
Zrozumienie, z czego robi się mydło, pomaga uporządkować temat nie tylko od strony składu, ale też działania. Bo różnica między przypadkową kostką a dobrze zaprojektowanym naturalnym mydłem w kostce zaczyna się właśnie na etapie receptury - jeszcze zanim mydło trafi do łazienki.
W tym artykule przyjrzymy się temu, jak powstaje mydło, skąd wzięła się ta forma kosmetyku, jakie składniki mają realne znaczenie i dlaczego nie każda kostka działa na skórę tak samo.

Historia mydła – od Babilonu do starożytnego Rzymu

Historia mydła sięga najprawdopodobniej 28 000 roku p.n.e. Gliniane cylindry z tego okresu, odkryte podczas wykopalisk w Babilonie, zawierały substancję mydlaną. Potwierdza to opis na pojemnikach, według którego dla jej uzyskania gotowano razem łój i popiół. Przepis ten odkryto zapewne przypadkiem - najprawdopodobniej na podstawie obserwacji tłuszczu skapującego z pieczonej nad ogniskiem zwierzyny, który w kontakcie z popiołem zmieniał się w pieniącą substancję o właściwościach czyszczących.

Dość popularna jest również legenda o powstaniu mydła, której początek wiąże się ze starożytnym Rzym i szczytem góry Sapo. To tam składano ofiary z palonych zwierząt, a stopiony tłuszcz i popioły z paleniska spływały podczas deszczu do rzeki Tyber. Kobiety piorące w rzece zauważyły, że zabrudzenia z tkanin usuwają się znacznie szybciej. Węgiel drzewny o silnie zasadowym odczynie, w połączeniu z tłuszczem zwierzęcym, wchodził w reakcję chemiczną, w wyniku której powstawał środek czyszczący. Jak jednak wiemy, starożytni Rzymianie nie używali mydła do kąpieli, uznając je być może za substancję o zbyt silnym, agresywnym dla skóry działaniu.

Oliwa z oliwek i olej laurowy – mydło Aleppo, marsylskie i kastylijskie

Pisząc o historii mydła, nie sposób pominąć jednej z najbardziej charakterystycznych i wyjątkowych kostek, czyli tradycyjnego syryjskiego mydła Aleppo, pochodzącego z miasta Aleppo. To właśnie tam, od ponad 2000 lat, jest ono ręcznie wytwarzane według niemal niezmiennej receptury, bazującej na oleju laurowym, oliwie z oliwek oraz substancji spieniającej - współcześnie w tej roli wykorzystywany jest wodorotlenek sodu. Mydło Aleppo, wymyślone przez Fenicjan, uznawane jest za jedno z pierwszych mydeł w historii, a tym samym za przodka dzisiejszych mydeł w kostce.

Z kolei Arabowie, wspominani wcześniej w kontekście Hiszpanii, już we wczesnym średniowieczu wytwarzali tradycyjne mydło toaletowe oparte głównie na oliwie z oliwek. Z różnych powodów - w dużej mierze także polityczno-religijnych - nie zdobyło ono wówczas szerokiej popularności. Z czasem jednak, bazując na tych recepturach, produkcję mydła oliwkowego rozpoczęły pionierskie manufaktury w Marsylii, we Włoszech i Hiszpanii. To właśnie dzięki nim do dziś kostki zawierające wysokie stężenie oliwy z oliwek dobrej jakości bywają określane mianem mydeł marsylskich lub kastylijskich.

Jak zmieniało się mydło w kostce – mydlana (r)ewolucja

Od XVI do mniej więcej połowy XVIII wieku ludzie skutecznie unikali wody i kąpieli, a co za tym idzie - wykazywali również znikome potrzeby względem mydła toaletowego. Używane przez nielicznych, głównie do mycia twarzy i rąk, mydło traktowane było raczej jak kosmetyk zapachowy niż realny środek myjący. Dopiero w XIX wieku, kiedy kąpiele z wykorzystaniem wody stały się na powrót stosunkowo popularne, mydło w kostce zaczęło stopniowo wracać do łask. Towarzyszyły temu jednak liczne wątpliwości, podsycane przez mniej lub bardziej wiarygodne autorytety, które podważały jego skuteczność i wskazywały na domniemaną szkodliwość dla skóry.

Prawdziwy rozkwit popularności mydła przypada na XIX i XX wiek. Był on bezpośrednio związany z rozwojem technologii, który zmienił sposób jego produkcji i dostępność. W tym okresie:

• obniżono wysokie dotąd koszty wytwarzania mydła,

• zaczęto produkować bardziej stabilne, twardsze i łagodniejsze dla skóry kostki,

• stopniowo zrezygnowano z tłuszczów zwierzęcych na rzecz olejów roślinnych,

• eksperymentowano m.in. z olejem kokosowym, olejem z nasion bawełny i olejem palmowym,

• rozwój transportu umożliwił łatwiejszy i tańszy import wysokiej jakości mydła oliwkowego.

Obecnie wybór mydeł dostępnych na rynku jest bardzo szeroki - od popularnych, stosunkowo tanich kostek produkowanych na masową skalę, bez szczególnego przywiązania do klasycznych metod mydlarskich, aż po ręcznie robione mydła, tworzone przez lokalne firmy, które za punkt honoru stawiają sobie wierność tradycyjnym recepturom i wykorzystanie naturalnych surowców najwyższej jakości.

Z czego robi się naturalne mydło w kostce?

Mimo że od powstania pierwszych klasycznych receptur mydlanych dzielą nas całe wieki, współczesne przepisy na naturalne mydło w kostce bazują na bardzo podobnych surowcach, z jakich korzystano dawniej. Podstawą nadal pozostają oleje roślinne, a także naturalne olejki eteryczne, barwniki i ziołowe dodatki, które wpływają zarówno na działanie, jak i charakter gotowej kostki.

Zabierając się za tworzenie rzemieślniczego mydła, warto poświęcić chwilę olejom wykorzystywanym do produkcji masy mydlanej. Można spojrzeć na nie z kilku perspektyw: ich twardości, pochodzenia oraz funkcji, jakie docelowo pełnią w gotowym mydle.

Oleje stosowane w mydlarstwie można podzielić m.in. na:

• oleje twarde, które w temperaturze pokojowej przybierają stałą postać,

• oleje miękkie, pozostające w warunkach pokojowych w formie płynnej,

• oleje roślinne i zwierzęce - przy czym, choć smalec czy łój wołowy doskonale sprawdzają się chemicznie, obecnie znacznie częściej wykorzystuje się oleje pochodzenia roślinnego.

Jeśli chodzi o funkcje kosmetyczne, jakie poszczególne oleje pełnią w mydle, roboczo można wyróżnić kilka kluczowych ról:

• działanie pielęgnacyjne i ochronne,

• właściwości oczyszczające,

• zdolność do tworzenia piany - od gęstej i kremowej po lekką i bardziej wodnistą.

W zależności od tego, jak zostaną dobrane oleje, mydło naturalne może być bardziej lub mniej odżywcze, śliskie albo tępe w dotyku, a jego piana może różnić się strukturą i trwałością. To właśnie ten etap receptury w największym stopniu decyduje o tym, jak mydło w kostce będzie działało na skórę.

Oleje twarde w mydle – które wybrać i dlaczego

Oleje twarde stanowią fundament receptury naturalnego mydła w kostce. To one odpowiadają za twardość kostki, stabilność formuły oraz charakter piany. W zależności od użytego surowca mogą też wpływać na stopień oczyszczania skóry i jej komfort po myciu.

Do najczęściej stosowanych olejów twardych należą:

• Olej kokosowy - nadaje mydłu twardość i bardzo dobrą pianę; dobrze oczyszcza skórę, a dzięki zawartości kwasu laurynowego wykazuje działanie antybakteryjne i przeciwgrzybicze.

• Masło shea - odpowiada za kremowość i właściwości pielęgnacyjne; bogate w kwasy tłuszczowe oraz witaminy A i E, wspiera nawilżenie i elastyczność skóry.

• Masło kakaowe - źródło naturalnych antyoksydantów; działa kojąco i przeciwzapalnie, sprawdza się w pielęgnacji skóry problematycznej i wrażliwej.

• Masło kombo - wyróżnia się silnym działaniem regenerującym i przeciwzapalnym; polecane przy skórze suchej, podrażnionej oraz ze skłonnością do stanów zapalnych.

• Olej babassu - lżejsza alternatywa dla oleju kokosowego; wzmacnia barierę hydrolipidową, zmiękcza skórę i chroni ją przed czynnikami zewnętrznymi.

• Smalec - tradycyjny tłuszcz zwierzęcy stosowany w mydlarstwie; zwiększa twardość kostki i ilość kremowej piany, działa odżywczo i zmiękczająco.

Odpowiednio dobrane oleje twarde decydują o tym, czy mydło będzie trwałe, stabilne i komfortowe w użyciu. W praktyce najlepsze efekty daje ich łączenie z olejami miękkimi, które równoważą formułę i wzmacniają właściwości pielęgnacyjne gotowej kostki.

Oleje miękkie w mydle - niezbędny dodatek do receptury

Oleje miękkie odpowiadają w naturalnym mydle w kostce przede wszystkim za właściwości pielęgnacyjne, elastyczność formuły oraz komfort skóry po myciu. Same w sobie nie utwardzają kostki, ale równoważą działanie olejów twardych i decydują o tym, czy mydło będzie łagodne, odżywcze i przyjemne w codziennym użyciu.

Do najczęściej stosowanych olejów miękkich należą:

• Oliwa z oliwek - stabilizuje pianę i intensywnie pielęgnuje skórę; bogata w kwas oleinowy, witaminy i antyoksydanty, chroni przed utratą wilgoci i wspiera barierę hydrolipidową.

• Olej rycynowy - wzmacnia pianę i poprawia poślizg; działa odżywczo, przeciwzapalnie i pomaga regulować wydzielanie sebum.

• Olej słonecznikowy - lekki, dobrze tolerowany; wspiera pielęgnację skóry tłustej i trądzikowej, działa przeciwzapalnie i nie zatyka porów.

• Olej rzepakowy - źródło kwasów omega i witaminy E; koi, łagodzi podrażnienia i sprawdza się przy skórze suchej oraz problematycznej.

• Olej laurowy - składnik mydła Aleppo; wykazuje silne właściwości antybakteryjne i przeciwzapalne, wpływa na twardość i „zbitość” kostki.

• Olej konopny - bogaty w NNKT; koi, regeneruje i wzmacnia barierę hydrolipidową, dobrze sprawdza się przy skórze wrażliwej i trądzikowej.

• Olej awokado - intensywnie odżywia i chroni przed utratą wody; wspiera elastyczność skóry i działa antyoksydacyjnie.

• Olej ryżowy - ceniony w formułach anti-aging; neutralizuje wolne rodniki, wspomaga regenerację i wygładzenie skóry.

• Olej ze słodkich migdałów - łagodny i dobrze tolerowany; koi, zmiękcza i jest dobrym nośnikiem naturalnych olejków eterycznych.

• Olej arganowy - regenerujący i ochronny; wzmacnia płaszcz hydrolipidowy i poprawia elastyczność skóry.

Oleje miękkie nadają mydłu jego pielęgnacyjny charakter - to one sprawiają, że mydło nie tylko oczyszcza, ale też wspiera skórę w codziennej pielęgnacji. W dobrze zaprojektowanej recepturze działają zawsze w duecie z olejami twardymi, uzupełniając ich funkcję i łagodząc ich siłę działania.

Naturalne olejki eteryczne w mydle – zapach i właściwości pielęgnacyjne

Zapach to jeden z elementów, który najmocniej wpływa na odbiór naturalnego mydła w kostce. Jeśli zależy Ci na subtelnym, nienachalnym aromacie i dodatkowych właściwościach pielęgnacyjnych, naturalne olejki eteryczne są oczywistym wyborem. W porównaniu do syntetycznych substancji zapachowych wyróżniają się delikatniejszym profilem zapachowym i zwykle niższym potencjałem drażniącym - pod warunkiem, że są stosowane z umiarem.

W produkcji mydła można sięgnąć po wiele olejków eterycznych, z których każdy wnosi coś więcej niż sam zapach:

• Olejek pomarańczowy - świeży i cytrusowy; działa antybakteryjnie, tonizująco i poprawia nastrój, ale jest światłoczuły.

• Olejek cytrynowy - wspiera pielęgnację skóry tłustej i problematycznej; działa antyseptycznie, rozjaśnia i tonizuje.

• Olejek lawendowy - uniwersalny i dobrze tolerowany; działa kojąco, antyseptycznie i pomaga regulować wydzielanie sebum.

• Olejek różany (z drzewa różanego) - regenerujący i wygładzający; wspiera odnowę skóry i ujednolica koloryt.

• Olejek grejpfrutowy - pobudzający i energetyzujący; poprawia napięcie skóry i działa tonizująco.

• Olejek geraniowy - normalizujący i przeciwzapalny; wspiera równowagę skóry i działa kojąco na układ nerwowy.

• Olejek cynamonowy - silnie rozgrzewający i antybakteryjny; stosowany w bardzo małych stężeniach ze względu na potencjał drażniący.

• Olejek świerkowy - odświeżający i regulujący; polecany przy skórze tłustej oraz nadmiernym poceniu.

• Olejek z drzewa herbacianego – intensywnie przeciwbakteryjny i przeciwgrzybiczy; często stosowany w mydłach do skóry trądzikowej.

• Olejek miętowy – silnie orzeźwiający i chłodzący; działa antyseptycznie, ale wymaga ostrożnego dozowania.

Naturalne olejki eteryczne nadają mydłu nie tylko zapach, ale też konkretny charakter użytkowy - mogą wspierać pielęgnację skóry problematycznej, wrażliwej lub zmęczonej. Kluczem jest jednak umiar i świadome komponowanie receptury, tak aby zapach był dodatkiem, a nie czynnikiem dominującym czy drażniącym.

Naturalne barwniki w mydle – jak nadać mydłu kolor bez syntetycznych dodatków

Kolor mydła w kostce nie zawsze musi pochodzić z syntetycznych pigmentów. W zależności od użytych olejów sama masa mydlana może mieć jaśniejszy lub ciemniejszy, kremowy odcień, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by wzbogacić ją o naturalne barwniki pochodzenia roślinnego, mineralnego lub zwierzęcego. Oprócz koloru wiele z nich wnosi także dodatkowe właściwości pielęgnacyjne.

Najczęściej wykorzystywane naturalne barwniki w mydle to:

• Alkanna barwierska - barwnik pozyskiwany z korzenia rośliny; nadaje odcienie od pomarańczowego po purpurowy.

• Annato - karotenoidowy barwnik z nasion arnoty; odpowiada za żółto-pomarańczowe tony.

• Chlorofil - zielony barwnik roślinny; oprócz koloru wykazuje właściwości dezynfekujące i pochłania zapachy.

• Węgiel aktywny - intensywnie czarny barwnik; działa oczyszczająco, antybakteryjnie i normalizująco, szczególnie ceniony w mydłach do skóry tłustej (np. w mydle węglowym).

• Kapsaicyna i kapsorubina - pigmenty z papryki; dają odcienie czerwieni i pomarańczu, stosowane w bardzo małych ilościach.

• Kurkumina - żółty barwnik z kurkumy; działa przeciwzapalnie i normalizująco.

• Koszenila - naturalny barwnik pochodzenia zwierzęcego; intensywnie czerwony, trwały, ale o wyższym potencjale alergogennym.

• Antocyjany - barwniki obecne w owocach i kwiatach; w zależności od pH nadają odcienie czerwieni, fioletu i granatu.

Dobór barwnika wpływa nie tylko na wygląd kostki, ale też na jej charakter użytkowy. Właśnie dlatego w naturalnych mydłach w kostce kolor pełni funkcję wspierającą - estetyczną, informacyjną i często pielęgnacyjną - zamiast być jedynie wizualnym dodatkiem.

Dlaczego skład mydła ma znaczenie?

Choć mydło w kostce może wydawać się prostym kosmetykiem, jego skład i sposób powstawania pokazują, jak wiele decyzji kryje się za dobrze zaprojektowaną recepturą. To, z czego robi się mydło, ma bezpośredni wpływ na jego twardość, pianę, zapach i działanie w codziennej pielęgnacji skóry - zwłaszcza tej wrażliwej lub problematycznej. Oleje roślinne, odpowiednio dobrane kwasy tłuszczowe, naturalne olejki eteryczne i barwniki nie są przypadkowymi dodatkami, ale elementami, które wspólnie tworzą funkcjonalną całość. Właśnie dlatego naturalne mydła i ręcznie robione mydła różnią się od masowych kostek - nie tylko pochodzeniem składników, ale przede wszystkim świadomym podejściem do formuły. Dobrze skomponowane mydło naturalne to nie powrót do przeszłości, lecz przemyślany wybór oparty na wiedzy, tradycji i realnych potrzebach skóry.

Autorka:
Marta Wałuszko
Mydlarnia Cztery Szpaki

Źródła:

1. Alum, B. N. (2024). Saponification process and soap chemistry: A comprehensive review of historical, scientific, and industrial aspects of soap manufacture. INOSR Applied Sciences. Dostęp: https://kiu.ac.ug/assets/publications/2316_saponification-process-and-soap-chemistry.pdf

2. Nova, J. F. (2025). A study on bar soaps and liquid hand wash: physico-chemical characteristics and quality analysis. PubMed Central (PMC). Dostęp: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11867263/